Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Вязень ГУЛАГу: Мару, каб было ўсё па-беларуску

абноўлена

«Рагуля казаў, каб ваявалі за Беларусь»
пачакайце

No media source currently available

0:00 0:04:05 0:00

«Рагуля казаў, каб ваявалі за Беларусь»

Жыхар Наваградку Яўген Усюкевіч зь юнага ўзросту марыў, каб «было ўсё па-беларуску». Падчас вайны ён змагаўся у конным швадроне Барыса Рагулі — адначасова супраць камуністаў і гітлераўцаў.

Пасьля ад невыноснай працы ў лягерах яго выратавала веданьне сталярнай справы. Па вяртаньні на радзіму Яўгена Усюкевіча наведваў ягоны сваяк — пісьменьнік Уладзімер Караткевіч. 13 студзеня Яўген Вячаслававіч адзначыў 90 гадоў.


«Ніводная партызанская сям’я не павінна пацярпець ад швадрона»


Усюкевіч: Немцы-акупанты ня столькі зрабілі зла (калі з-за вугла іх не заб’юць), колькі партызаны. Гэта не была беларуская партызанка. Гэта быў савецкі, маскоўскі кантроль. Задума Рагулі была лякальная: усё ж такі сваё насельніцтва трэба было неяк аберагаць. Ён казаў: «Хлопцы, калі хто хоча ісьці ў партызаны, бярыце зброю і ідзіце. Толькі ваюйце за Беларусь. Не сядзіце, пакуль прыйдуць у вашу хату ды прыдушаць». У швадроне быў кліч: «Ніводная партызанская сям’я не павінна пацярпець ад рук швадрону». Мы не прычынілі зла нікому. Мяне агітавалі ў партызаны. Я быў перакананы: у партызанах ваявалі «За Родзіну! За Сталіна!» За гэта я ваяваць ня мог. Прыслужвацца немцам? Немцы дазволілі нас, калі самі ўжо ў штаны напусьцілі. Па сваім характары мы не былі прыслужнікамі.

Карэспандэнт: Распавядзіце, калі ласка, чым займаўся швадрон?

Усюкевіч: Наша задача была абараніць наш народ, каб не дазволіць немцам і партызанам паліць вёскі. У швадроне была моладзь з адукацыяй. Некаторыя нават пры Польшчы гімназію скончылі. Гэта былі як бы курсы падафіцэраў. Форма была нямецкая з эмблемамі Пагоні, на пятліцах ефрасінеўскі сьцяжок. Зброя лёгкая стралковая. У камандаваньні не было ніводнага немца.

Карэспандэнт: Якія песьні сьпявалі?

Усюкевіч: Усё толькі беларускае сьпявалі. «Гэй, наперад, покі сэрца б’ецца на прастор...» «Беларусь, наша маці-краіна, ты з нас моцных зрабіла людзей. Не загінулі мы, не загнем, покуль ты нас наперад вядзеш». Гэтая песьня была абвязковая раніцай і перад сном. Перад заняткамі заўсёды малітва — вайсковая дысцыпліна была. Каманды: «Зважай!», «Раўняй!», «Зброю на чэсьць!»


«Хацелася заслужыць генерала»


Карэспандэнт: Ці памятаеце апошнія дні швадрону?

Усюкевіч: Мы былі ў Нябышыне (вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласьці). Рагулю далі загад рухацца на Вільню, ён не падпарадкаваўся нямецкай камандзе. Хлопцаў арганізавалі, пагрузілі ў вагон-таварняк і — на Ліду. А за намі нямецкі цягнік, які за сабой разбураў шпалы. Немцы адступаюць, а мы рухаемся на Наваградак. Рагуля сказаў на раніцу: «Хлопцы, заставацца я ня буду. Усё роўна я буду пакараны». Ён справабаў наладзіць перамовы з партызанамі, але гэтага ня выйшла.

Пасьля нас перакінулі ў Заходнюю Нямеччыну, у Эльзас-Лятарынгію. У нас былі вучэньні ў лесе. Жылі ў намётах. Сам Радаслаў Астроўскі быў там. Мне спадабалася на вучэньнях: па компасе на невядомай мясцовасьці я прыйшоў на месца. Кушаль быў...

Карэспандэнт: Якімі вы запомнілі Францішка Кушаля і Радаслава Астроўскага?

Усюкевіч: З Астроўскім размовы не было: я ж ня меў тады чыну, просты радавы. Кушаль мне лейтэнанцкія пагоны начапіў... Быццам я быў такі ўжо новасьпечаны вышкалены ваенны. Здаецца, гэта была больш палітычная заслуга (усьміхаецца).

Карэспандэнт: Як вас выдавалі СССР? Гэта было пасьля Ялцінскага пагаденьня, калі «тры вялікія дзяржавы» дамовіліся, што будуць перадаваць адна адной сваіх грамадзян?

Усюкевіч: Я не сачыў за Ялтай. Гэта быў Вялікдзень 1945 году... Празь некаторы час мы перайшлі мяжу. Пераходзілі замінаваны мост у гарах Вагезах. Немцы сядзелі ў акопах і ахоўвалі гэты мост. Яны перайшлі разам з намі. Рэчка, абрыў, далей — бок амэрынканцаў. Зброю выкінулі. Нас загналі ў нейкае вытворчае памяшканьне. Адну ноч мы былі пад дахам, наступную — у полі, у балоце па калена ў вадзе. Давалі бохан хлеба на сто чалавек. Мы думалі, што мы інтэрнаваныя і нас дзесьці разьмесьцяць. А мы былі ваеннапалонныя. Са мной быў Сокал Кутылоўскі, каторы кіраўнік Слуцкага паўстаньня. Некаторыя з нас хацелі ў французскі легіён. Я хацеў генэрала заслужыць (сьмяецца). Праз тры месяцы нам сказалі сабраць манаткі і прывезьлі ў Шэрбург. Мы выйшлі з вагонаў — вакол салдаты з чырвонымі аколышамі на фуражках, з сабакамі: «Гаспада афіцэры, просім у вагоны». Ну і павезьлі ў бок СССР... Мы былі зусім маладыя. Што мы разьбіраліся многа? Нам хацелася беларускага.

«Сталярная работа мяне выратавала»


Усюкевіч: Пасьля суду нас зьмясьцілі ў лягеры ў Рыбінску. Я атрымаў 8,5 гадоў папраўча-працоўных калёній, а не лягераў. Гэта больш просты рэжым.

Карэспандэнт: Як Вы думаеце, чаму так атрымалася? Вы ж былі «здраднікам Радзімы».

Усюкевіч: Чалавек мог заявіць, што хоча навучыцца якой-небудзь прафэсіі, і яго маглі зьмясьціць у калёнію. Я сталярную работу знаў. Яна мяне ад цяжкіх зямельных працаў і выратавала... Яшчэ пры Польшчы я скончыў сем клясаў, пайшоў да добрага сталяра займацца. Я і цяпер магу ўсё зрабіць: калыску, табурэтку, раму. Хату магу збудаваць драўляную.

Пазьней мяне перавялі ў камэнданцкі лягер. У пачатку 1953 году сюды прывезьлі савецкіх генэралаў. Каго я памятаю? Генэрал-палкоўнік Цялегін, генэрал-лейтэнант Арлоў, генэрал-палкоўнік Самохін, генэрал-маёр казачых войскаў Бычкоўскі, генэрал-палкоўнік юрыдычнай службы Чаплінскі. Калі Сталін Жукава загнаў ва Ўральскую дывізію, то ўжо яго генэралітэт за шыварат і... Яны былі падзёншчыкамі ў мяне, бо не былі спэцыялісты.

Карэспандэнт: Словам, умовы былі больш-менш спрыяльныя?

Усюкевіч: Цяпер мне здаецца, каб ня сьмерць Сталіна, я не вярнуўся б дахаты... Калі я атрымаў «бегунок», у мяне пытаюцца, ці няма ў мяне на радзіме ваеннай вытворчасьці. Я кажу: «Нічога ў нас няма. Там сельская гаспадарка». І паехаў дахаты, да бацькоў. Па дарозе, у Баранавічах, гавораць: «там дэсант Рагуля выкінуў». Гэта ён ужо зрабіў глупства. Ён ведаў, наколькі беларускі народ патрыятычны. «Дальвіц» выкінулі на гібель. Гэта непатрэбна было.

«Вы павінны з намі супрацоўнічаць. Нам нада ідзейных урагоў»


Усюкевіч: Восем год я жыў у бацькі ў Хадасах. Займаўся сталяркай. Раз мяне выклікаюць у КДБ: «Мы ведаем, што вы шкоды людзям не рабілі. Вы павінны з намі супрацоўнічаць». Я кажу: «І пагоны дасьцё?» — «Нам нада ідзейных урагоў». Я кажу: «Слухайце, вось ідэйны вораг перад вамі сядзіць. Я ніколі не данясу. Я папярэджу. Скажу: „слухай, друг, ня балтай, а то атрымаеш на язык“. Але да вас я не прыйду». Гэта быў які 58-ы ці 57-ы год. Мне і ў калёніі прапаноўвалі даносіць. Я ім тое самае адказаў.

Карэспандэнт: Раскажыце пра сваё сваяцтва зь пісьменьнікам Уладзімерам Караткевічам.

Усюкевіч: Мой дзядзя, бацькаў брат, скончыў ваенную акадэмію. Быў начальнікам штаба інжынэрных войскаў Першага беларускага фронту. Пад час грамадзянскай вайны ён ажаніўся зь сястрой маці Караткевіча — Яўгеніяй. Яны прыяжджалі да бацькоў маіх, у вёску Хадасы. Часта і Валодзя прыяжджаў. Па тыдні быў у бацькі. У лес зь ім езьдзіў, хадзіў на курганы. Пад час швэдзкай вайны швэды хавалі сваіх салдат у курганы. Чым большы чын, тым большы курган. Каля нашай вёскі багата лесу ўжо, але іх відаць. Караткевіч цікавіўся гэтымі курганамі. Самагонка ў бацькі была харошая, чысьценькая — любіў выпіць. Да мяне ў Наваградку заходзіў разы тры ці чатыры. Я не расказваў, што быў у швадроне, але ён пра гэта ведаў. Калі было 50-годзьдзе майго дзядзькі, яны ўсе прыехалі. Мы з Валодзем выйшлі на балькон, я кажу: «Расказаць табе пра свой лёс і пра свае памылкі?» — «Бойся Бога! Якія памылкі?! Ніякіх памылак у цябе не было! Што ты!»

«Рэабілітацыі я не заслужыў»


Карэспандэнт: Ці на памеры вашай пэнсіі адбіваецца тое, што вы былі вязьнем ГУЛАГу? Ці даплочваюць за гэта?

Усюкевіч: (сьмяецца) Вы ў якой дзяржаве жывяце? Задаеце такое пытаньне. Гэта ў Шушкевіча «адбіваюцца» ягоныя заслугі. А мне што? Я два мільёны атрымліваю. Мне хапае.

Карэспандэнт: На рэабілітацыю дакумэнты Вы не падавалі?

Усюкевіч: Божа ўпасі! А навошта? Я ж выступаў супраць савецкай улады. Я выступаў, што няма свабоды, што Беларусь павінна быць самастойнай, што рэлігію прыцясьняюць. Якая рэабілітацыя? Я яе не заслужыў. Ды і хто будзе рэабілітаваць? Пры ўладзе сёньня камуна. Усе былыя саўкі пры ўладзе.

Карэспандэнт: Ці сочыце Вы за грамадзкім жыцьцём? Якія газэты чытаеце?

Усюкевіч: «Народная воля» і «Наша Ніва». Я лічу, гэта самыя прагрэсіўныя газэты. Газэту, якую рэдагуе Якубовіч, не чытаю. «Новае жыцьцё» чытаю, бо цікава сваё, раённае. Каб пайсьці да якога сябра, мне цяжка хату перайсьці — хаджу з дапамогай дзьвюх палак.

Карэспандэнт: Вы былі сябрам ініцыятыўнай групы Віталя Рымашэўскага на мінулых прэзыдэнцкіх выбарах...

Усюкевіч: Канечне. Я падтрымоўваў яго.

Карэспандэнт: Па палітычных поглядах вам больш імпануе хрысьціянская дэмакратыя?

Усюкевіч: Так. Па-першае, тут няма зброі. Хаця трэба было б аўтаматы вывучыць добра (усьміхаецца). Хрысьціняская дэмактарыя са словам Бога. Мяне за гэта ніхто не папракне. Нават самы яры камуніст.


«Як на цяперашні розум, варта было прыхавацца»


Усюкевіч: Ці ёсьць нешта, пра што Вы шкадуеце і каб вярнуць час, то зрабілі б па-іншаму?

Усюкевіч: Каб у мяне быў розум цяперашні, безумоўна, я стараўся б дзесьці не праяўляць свайго патрыятызму, каб перажыць, перахавацца. У маладосьці такога не было. Палякі нам не давалі: дастаткова было, што ты праваслаўны — табе дарога ўсюды закрыта. Бальшавікі прыйшлі — свае зубы паказалі. Немцы акупацыю прынесьлі. Мы спадзяваліся, што гэта часова. Хацелася ўжыць зброю на сваю карысьць пры добрым моманце... Не атрымоўваецца так, як хочаш. Як я мог, сапляк 20-гадовы, разьбірацца? Знаў толькі ад бацькоў: «Не зрабі людзям зла».

Карэспандэнт: Ці не адчуваеце Вы сёньня крыўду на дзяржаву і на гісторыю за тое, што так жорска з Вамі абышлася?

Усюкевіч: На савецкую ўладу чаго мне крыўдзіцца? Я заслужыў — яны мяне "ўзнагародзілі".У мяне крыўда толькі ведаеце за што? Народ наш інэртны. Абставіны, акупацыі, паны — ясна. Але чаму яго не зварушыць? Калі беларусы, як мартышкі, не ведаюць, што зрабіць зь незалежнасьцю...

Глядзець камэнтары (7)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG