Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Вецер, пара і вада або Дзе змалоць зерне


Млын у Музэі народнай архітэктуры і побыту. Фота Sergei Prokhorov, ©Shutterstock

Дзе стаіць самы высокі ў Беларусі вятрак? Каму млынары ахвяроўвалі мяса? Што намалявана на самай дарагой карціне Фэрдынанда Рушчыца? Колькі паверхаў мае самы вялікі вадзяны млын краіны? Яна Шыдлоўская запрашае ў вандроўку да старых беларускіх млыноў.

1. Пальтрак і «казлоўка» у Строчыцах

Яшчэ на пачатку 20 стагодзьдзя Беларусь можна было б назваць краінай ветраных млыноў, хоць і разьмешчаная яна ў зоне слабых вятроў. У 1950-я іх тут налічвалася некалькі тысяч, а першыя згадкі пра ветракі на беларускіх землях датуюцца 16 стагодзьдзем. Будавалі ветраныя млыны пераважна з дрэва.

Адразу два ветракі можна ўбачыць, прыехаўшы на экскурсію ў Музэй народнай архітэктуры і побыту, што пад Менскам. Адзін з іх быў перавезены ў Строчыцы з Клеччыны, з вёскі Даматканавічы. Адшукаць яго можна ў сэктары, які дэманструе побыт цэнтральнай часткі Беларусі. Збудаваны ў 80-я гады 19 стагодзьдзя Даматканавіцкі млын служыць прыкладам самага пашыранага ў краіне тыпу млыноў — так званай «казлоўкі». Назва паходзіць ад спэцыяльнай канструкцыі — козлаў, на якіх корпус млына пад найбольш спрыяльным ветрам паварочваецца разам з крыламі. Квадратныя ў пляне «казлоўкі» ўзвышаліся над зямлёй на 8-12 мэтраў. Млын у Строчыцах мае максымальную вышыню і тры ўзроўні — з восевым слупам, які рабілі з сасны, радзей — з дубу, на першым, скрыняй для мукі на другім і каменем для памолу зерня — на трэцім.

Ветраны млын з вёскі Янушоўка, што на Мядзельшчыне, упрыгожвае частку экспазыцыі, прысьвечаную Беларускаму Паазерʼю. Збудаваны ў 1926 годзе млын уяўляе з сябе клясычны пальтрак — гэты тып млыноў зьяўляецца ў Беларусі ў 20 стагодзьдзі. Замест козлаў корпус млына быў пастаўлены на спэцыяльнае кола, што знаходзілася на ўзроўні зямлі, і таксама падпарадкаваны сіле ветру, паварочваўся разам з крыламі.

2. Галяндзкі альбо шатровы вятрак у Дудутках

Фота Katsiuba Volha, ©Shutterstock
Фота Katsiuba Volha, ©Shutterstock

Тып ветрака з нерухомым корпусам распаўсюджваецца ў Эўропе ў 17 стагодзьдзі і набывае назву «галяндзкага». У Беларусі такія млыны яшчэ называлі шатровымі — з-за зьнешняга падабенства з вялізным шатром, што ўпрыгожваў краявід і ўзвышаўся амаль на 18 мэтраў. Корпус шатровага млына завяршаўся гарызантальным драўляным колам, на якое ставілася рухомая верхняя частка. «Шапка» рухалася разам з крыламі. Больш складаныя ў канструкцыі млыны галяндзкага тыпу адзначаліся высокай прадукцыйнасьцю, бо маглі прыводзіць у рух дзьве пары жорнаў, і мелі перавагу над «казлоўкамі» — паварочваць даводзілася толькі шапку, што было значна прасьцей.

Каб убачыць вятрак галяндзкага ці шатровага тыпу, варта наведаць музэйны комплекс старажытных народных рамёстваў і тэхналёгій «Дудуткі». Сюды ветраны млын быў перавезены па ініцыятыве стваральніка музэю Яўгена Будзінаса ў 1992 годзе з вёскі Бярозаўка на Гомельшчыне. Там вятрак малоў муку з 1905-га і да пачатку 70-х гадоў 20 стагодзьдзя, пасьля чаго быў закінуты і пачаў разбурацца. Драўляны шацёр млына з магутнымі крыламі, што мае 5 ярусаў і 14 мэтраў вышыні, узвышаецца над музэйным комплексам і бачны здалёк. Побач з млыном адкрыта для наведваньня хата завозьніка, дзе раней прыпыняліся на вячэру і начлег сяляне, якія не пасьпелі змалоць зерне цягам дня.

3. Ляхавіцкі млын у Наносах-Навасельлі

Ляхавіцкі млын у Наносах-Навасельлі
Ляхавіцкі млын у Наносах-Навасельлі

На тэрыторыі агра-турыстычнага комплексу «Наносы-Навасельле» аднавілі вятрак, пабудаваны яшчэ ў 1876 годзе ў Ляхавіцкім раёне. Млын быў працоўным да канца 20 стагодзьдзя, праўда, у апошнія гады крылы замяняў электрычны прывад. На жаль, драўляны корпус млына-«казлоўкі» не захаваўся. Ацалеў толькі ўнутраны мэханізм — за выняткам асобных дэталяў ён быў знойдзены ў добрым стане і да сёньня прыдатны для памолу мукі. Корпус «казлоўкі» аднавілі, згодна з традыцыямі млынабудаваньня ў Беларусі, з ліставых парод дрэваў. Дарэчы, будаўніцтва ветракоў патрабавала значных ведаў і высокага ўзроўню майстэрства. Істотна было не толькі выбраць матэрыял, але і належным чынам яго падрыхтаваць. У выпадку з дрэвам — добра яго прасушыць. На зубчыкі ўнутранага барабану была прыдатная толькі моцная драўніна: граб, яблыня, клён, бяроза. Вал рабілі з дубу ці сасны. Млынавыя колы зьбіралі доўга і грунтоўна — пераважна ўзімку, па завяршэньні асноўных гаспадарчых прац.

4. Вятрак у Буйнічах пад Магілёвам

Фота — Аляксей Белы, Яна Шыдлоўская
Фота — Аляксей Белы, Яна Шыдлоўская

Яшчэ адзін шатровы вятрак можна ўбачыць у стылізаванай беларускай этнаграфічнай вёсцы 19 стагодзьдзя ў двух кілямэтрах ад Магілёва. Сярод шэрагу майстэрань комплексу дзейнічае хата пекара, дзе раскажуць і пакажуць, як у даўнія часы з намолатай на млыне мукі пяклі хлеб, караваі, кулічы.

Падарожжа па беларускіх млынах можна было б прымеркаваць да 25 кастрычніка (альбо 12 кастрычніка, згодна старога стылю), калі сьвяткаваўся дзень млынара. Верагодна, адзначаўся ён каля ветракоў ці вадзяных млыноў, якія заўжды лічыліся месцамі таямнічымі і загадкавымі. Магчыма, выконвалі тады і традыцыйны танец «Млынок», падчас якога ў жвавым тэмпе танцоры імітавалі вярчэньне млынавых жорнаў і работу млынара. Упершыню на сцэне гэты танец быў выкананы на пачатку 20 стагодзьдзя першай беларускай трупай Ігната Буйніцкага. Сцэнічны вобраз ветрака ўдала ўпісваецца і ў пасьпяховыя сучасныя праекты. Так, сёлета ў дваццаць пяты раз адбыўся буйны фэстываль «Млын моды», а найбуйнейшы кірмаш майстроў краіны таксама носіць імя «Млын».

5. Гальшанскі вадзяны млын

Першыя млыны, што зьявіліся на тэрыторыі Беларусі, былі вадзянымі. Іх будавалі на берагах рэк і азёр. Асабліва актыўна вадзяныя млыны будаваліся ў 16-18 стагоддзях і шырока бытавалі да пачатку 20-га. Традыцыйна іх рабілі з дрэва — з дакладным улікам усіх элемэнтаў канструкцыі. Як выглядаў драўляны вадзяны млын, можна пабачыць, наведаўшы багатыя на славутасьці Гальшаны. На беразе ракі Гальшанкі млын стаіць з канца 19 стагодзьдзя і знаходзіцца ў даволі добрым стане. Млын стаіць як напамін аб лепшых часах — на мяжы вякоў аблічча мястэчка складалі 4 невялікія заводы, майстэрні, гандлёвыя крамы, касьцёл, праваслаўная царква, 2 капліцы, сынагога, габрэйскія малітоўныя дамы. Штотыдзень у Гальшанах ладзіліся кірмашы, якія асабліва славіліся вязанымі местачкоўцамі рукавіцамі, панчохамі і каптанамі. Муку ў Гальшанах малола адразу некалькі млыноў, усяго ж у 1860 гады ў Гарадзенскай губэрні налічвалася 592 вадзяныя млыны, 157 конных і 374 ветраных.

6. Вадзяны млын у Жодзішках

Вадзяны млын у Жодзішках недалёка ад Смаргоні — гэта прыклад таго, як адраджалі сямейную рэліквію. Будынак млына быў узьведзены ў 1871 годзе, а каменны падмурак, магчыма, заклалі яшчэ ў 1708-м адначасова з узьвядзеньнем езуітамі ў Жодзішках касьцёла і кляштара. Гаспадарыла ў млыне сямʼя родам з Вілейшчыны і працавала на ім да сярэдзіны 20 стагодзьдзя, пакуль будынак млына не забралі ў калгас. У 1996 годзе нашчадак першага гаспадара Франц Жылко выкупіў млын у дзяржавы і на ўласныя сродкі адрэстаўраваў яго, захаваўшы драўляныя сьцены, вокны, кроквы на драўляных цьвіках, стары фундамэнт. Складзены з часаных камянёў, ён да гэтай пары застаецца сымбалем моцы і непарушнасьці. Давялося замяніць турбіну, працоўныя мэханізмы, жорны, а старыя элемэнты і камяні дагэтуль захоўваюцца як сьведкі гісторыі. Ёсьць у млына і млынар. Уладзіслаў жыве ў Жодзішках, працуе на млыне, прыглядае за будынкам і на прыгожай беларускай мове праводзіць грунтоўныя экскурсіі па сваіх уладаньнях. Дарэчы, ахвочых змалоць зерне на дзеючым вадзяным млыне не на шмат менш, чым экскурсантаў. Пакуль млын працуе, гаспадары зьбіраюць у ваколіцах старыя аўтэнтычныя рэчы, каб з цягам часу адчыніць у млынавых памяшканьнях невялічкі музэй культуры і побыту.

7. Шасьціпавярховы вадзяны млын у Росі

Вадзяныя млыны будаваліся пры княжацкіх дварах, у манастырскіх вотчынах, уладальнікамі іх таксама былі купцы і дзяржава. Асобныя млыны выглядалі як сапраўдныя палацы. Да прыкладу, цагляны вадзяны млын на грунтоўным каменным падмурку ў мястэчку Рось на Гарадзеншчыне меў шэсьць паверхаў і некалькі колаў. Млын і цяпер стаіць на беразе ракі Рось, у якой, кажуць, здабывалі рачны жэмчуг, каб аздобіць карону польскай каралевы Ядвігі. У млыне-шматпавярховіку звычайна на першым паверсе зьмяшчалася вадзяное кола альбо турбіна, на другім — каменныя жорны. Яшчэ вышэй — сьвіран для захоўваньня зерня і мукі і крама, дзе можна было адразу купіць гатовую прадукцыю. Справа ў тым, што буйныя млыны маглі вырабляць не толькі муку. Акрамя жорнаў вадзяныя колы рухалі і станкі для часаньня шэрсьці альбо пілы для расьпілоўваньня бярвёнаў. Часта над сваёй гаспадаркай мог жыць і сам млынар з сямʼёй.

8. Руіны вадзянога млына ў Траскоўшчыне

Шматлікія вадзяныя млыны захаваліся ў даволі добрым стане, прыдатным для пераўвасабленьня іх у кавярню ці прыдарожны гатэльчык. Аднак ёсьць і руіны, вартыя захаваньня і наведваньня. Так, адны з самых маляўнічых руін старога млына захаваліся ў вёсцы Траскоўшчына на Меншчыне. Рэшткі млына 18-19 стагодзьдзяў, упрыгожанага гатычнымі аркамі і каменнай муроўкай, стаяць на беразе ракі Іслач, якая сярод беларускіх рэк вылучаецца хуткай хадою. І гэта толькі адзін з 795 вадзяных млыноў, што дзейнічалі ў Менскай губэрні ў 1840 годзе. Аб млынах складалі казкі, паданьні, легенды, песьні. Лічылася, што каля млыноў — у вірах рэк і на дне азёр жыве «вірнік». Яму прыпісвалі рух, памутненьне вады, пару над ёй. Вірнік псаваў рыбалоўныя прылады, разбураў плаціны, млыны. Каб залагодзіць вірніка, у першыя замаразкі млынары часам ахвяроўвалі яму мяса.

Маляўнічая архітэктура млыноў натхняла на стварэньне твораў мастацтва. Так, карціна Фэрдынанда Рушчыца «Зімовы млын» — адна з самых вядомых і ўзначаліла рэйтынг самых дарагіх прац мастака. З сучасьнікаў тэму млыноў у сваёй творчасьці ўдала раскрыў Віктар Нямцоў. Выявы ветракоў, каменных і драўляных будынкаў вадзяных млыноў упісаныя ў пэйзажы розных рэгіёнаў краіны і склалі творчы праект «Млыны Беларусі». Яго працы мастацтвазнаўцы характарызуюць як гісторыка-жывапісную рэканструкцыю.

9. Паравы млын у Заслаўі

Паравому млыну ў Заслаўі сёлета спаўняецца 106 гадоў, 80 з якіх ён пасьпяхова малоў муку з дапамогай паравога рухавіка, кацёл якога цепліўся дровамі. Пазьней паравую канструкцыю замянілі на польскай вытворчасьці дызэльную, а ў сярэдзіне 20 стагодзьдзя на млыне ўстанавілі электрычны рухавік. Драўляны трохпавярховы млын быў пабудаваны ў Заслаўі ў 1910 годзе заможным местачкоўцам Ясонам Мяхедка-Савіцкім. Праз пяць гадоў млынавы будынак — з нагоды пажаранебясьпекі — пераносяць з цэнтра мястэчка бліжэй да чыгункі, дзе яго варта шукаць і сёньня. На памол мукі ў Заслаўе прыяжджалі сяляне з навакольля. За паслугі млына гаспадар прасіў з кожнага карыстальніка дзясятую частку мукі. У заслаўскім этнаграфічным комплексе побач з млыном адноўлены і хата завозьніка, дзе сяляне маглі спыніцца на ноч і падʼесьці, і прывезены з Віцебшчыны сьвіран, дзе гаспадар захоўваў зерне і муку. Дапаўняе комплекс рэканструяваная кузьня, дзе можна было скарыстацца паслугамі каваля.

10. Музэй і гатэль у будынку старога млына ў Браславе

Будынак паравога млына быў узьведзены на беразе найвялікшага ў ваколіцах возера Дрывяты на пачатку 20 стагодзьдзя. Дарогі, што цяпер лягла паміж млыном і возерам, у тыя часы не было, і вада падыходзіла пад самы фундамэнт. Прыватны, бо знаходзіўся ва ўласнасьці габрэйскай сямʼі Бык, млын, аднак, забясьпечваў электрычнасьцю мястэчка, дзякуючы зьяўленьню пры ім у 20 гады дадатковай энэргаўстаноўкі. Млын быў зачынены ў 60-я гады, а ў 90-х пачаліся працы па прыстасаваньню будынка пад музэй. Распрацаваны групай менскіх архітэктараў праект прадугледжваў узьвядзеньне пры млыне невялікага гатэля, які дзейнічае і цяпер. У будынку былога млына, дзе захавалася прыгожая каменная муроўка, з 1995 года адкрыты для наведвальнікаў Музэй традыцыйнай культуры. Яго супрацоўнікі адраджаюць старыя рамёствы. У летні час на музэйным панадворку ладзяцца кірмашы, куды з уласнымі вырабамі зьяжджаюцца мясцовыя майстры. Музэй у былым млыне і гатэльчык з выглядам на возера пры ім — добры прыклад таго, як могуць быць выкарыстаны старыя, але грунтоўныя будынкі.

Глядзець камэнтары (1)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG