Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Ужывайма правільныя словы: ахвяры злачыннай вайны — цывільныя людзі, не „грамадзянскія“


Школа ў Марыюпалі. Красавік 2022 г.

Сьцісла:

  • Бясспрэчнае ваеннае злачынства — „murder (=забойства) of civilian population“. Як па-беларуску перадаць гэты тэрмін?
  • У бальшыні эўрапейскіх моваў мірнае насельніцтва, невайсковых называюць лацінскім коранем civil-: der Zivilbevölkerung, цивільне населення, ludność cywilna
  • Толькі па-расейску — гражданское население. Тыповая навіна: „Российский военный УАЗ въехал в гражданский «фольксваген» под Минском“.
  • Лацінская назва жыхара свабоднага гораду — civis (civitas ‘места’). Прыметнік — civilis. Меў шмат значэньняў — і палітычную сфэру ў процівагу вайсковай, і прыналежнасьць да народу, і пачцівыя манеры.
  • У „новых“ эўрапейскіх мовах замацавалася адрозьненьне: уласнае слова для „грамадзяніна“ (напр. Bürger) і лацінскае — для невайсковага чалавека/насельніцтва (напр. Zivil).
  • А ў расейскай мове слова „гражданин“ (гл. „Наказ“ Кацярыны ІІ, 1767 год) не набыло эўрапейскага значэньня ‘свабодны носьбіт палітычных правоў’ і было проста сынонімам ‘падданага’.
  • Гражданин, пройдёмте“, а зусім не „Aux armes, citoyens, Formez vos bataillons!“ — як пяецца ў Марсэльезе.
  • У савецкі час словам „товарищ“ называлі толькі ідэйна правераных, насельнік Валадаркі „товарищем“ быць ня мог, яго звалі выключна „гражданином“ .
  • У Расеі не было патрэбы разьмяжоўваць панятак „гражданин“ і назву асобы невайсковага (і несьвятарскага) стану, таму „гражданский“ стала азначаць і ‘невайсковы’: „гражданское население“, „гражданская оборона“, „гражданский кодекс“…
  • Беларускае слова грамадзя́нін — ад грамады́, ужо яго корань падкрэсьлівае суб’ектнасьць і годнасьць асобы.
  • А для называньня невайсковага статусу, мірнага насельніцтва маем той самы агульны лацінізм — цывільны.
Абвінавачаныя на лаве падсудных Нюрнбэрскага трыбуналу. 1945
Абвінавачаныя на лаве падсудных Нюрнбэрскага трыбуналу. 1945

Пасьля Нюрнбэрскага трыбуналу над нацыстамі ААН прыняла яго асноўныя прынцыпы за аснову міжнароднага права. Нюрнбэрскі прынцып № 6 пералічвае ваенныя злачынствы. Першае ў пераліку — „murder (= забойства) of civilian population.

Магілы жыхароў Марыюпалю. 18 красавіка 2022 г.
Магілы жыхароў Марыюпалю. 18 красавіка 2022 г.

Як па-беларуску перадаць гэты тэрмін?

Па-ўкраінску — цивільне населення, па-польску ludność cywilna, па-харвацку civilno stanovništvo, па-нямецку der Zivilbevölkerung, па-француску la population civile… Усюды лацінскі корань civil-.

А па-расейску — гражданское население. Тыповая цяперашняя навіна:

„Российский военный УАЗ въехал в синий гражданский «фольксваген» в Михановичах под Минском“.

Тут два важныя адрозьненьні між мовамі. Па-першае, калі хтосьці/штосьці належыць да войска — па-беларуску скажам вайсковы, бо ваенны — наўпрост зьвязаны з вайной (хоць тут УАЗ акурат уляпаўся ў ганебную вайну).

Па-другое, што па-расейску значыць гражданский „фольксваген“? Ён належыць грамадзяніну? А калі фірме? Не, „гражданский“ тут проста антонім да „военный“.

Маем для такога значэньня асобны прыметнік — цывільны. Як у большасьці іншых моваў.

На жаль, на гэта забываюцца. Дэзарыентуе і гугальтрансьлейт, які самаўпэўнена перакладае рас. гражданский на беларускую толькі як грамадзянскі. Адсюль памылкі ў беларускай навіннай стужцы:

„Але браць у палон не вайскоўцаў, а грамадзянскіх — яшчэ адно ваеннае злачынства“.

Меўся на ўвазе, вядома, палон цывільных людзей (яго таксама ўпамінае згаданы Нюрнбэрскі прынцып № 6).

Civis і цывілізацыя

Назвы жыхароў свабодных эўрапейскіх гарадоў/местаў, дзе, уласна, і нарадзілася дэмакратыя, маюць багатую гісторыю. Старажытнагрэцкі πολίτης — жыхар полісу. Ён быў суб’ектам палітыкі, даў пачатак самому гэтаму слову. Аналягічнае слова — рымскі civis (жыхар места/гораду, civitas), прыметнік — civilis.

Атэнскі Акропаль. 2002
Атэнскі Акропаль. 2002

Заснавальнік культурнай гісторыі галяндзец Ёган Гёйзынга прасачыў, як стары лацінскі корань напаўняўся новым зьместам. Лацінскае слова civilis мела шмат значэньняў — называла і палітычную сфэру ў процівагу вайсковай, і прыналежнасьць да свайго народу, і пачцівыя ды ветлівыя манеры. Таму ў эўрапейскіх мовах яно спарадзіла вялікае гняздо важных тэрмінаў, у тым ліку слова цывілізацыя.

Вось жа ў многіх „новых“ эўрапейскіх мовах як назвы свабоднага суб’екта дзяржаўнай палітыкі — грамадзяніна — замацаваліся калькі з грэцка-лацінскай мадэлі, але ад свайго кораня са значэньнем ‘горад’: Bürger, citoyen, citizen, ciutadà. А лацінскі корань civil- у гэтых мовах стаў азначаць невайсковага чалавека, мірнае насельніцтва.

І беларускай мове сэмантычная шырыня лацінскага кораня дазволіла скарыстаць адно зь яго значэньняў — ‘не вайсковы, не сьвятарскі’ — у прыметніку цывільны.

„Цивильные в штатском“

У расейскай мове кніжны прыметнік цивильный ёсьць, але лічыцца палянізмам ды архаізмам:

Он мигом собрался и «пошил» себе «цивильный» сюртук, «брюндели», пальто и отправился, какговорят в Харькове, в «Россию» (Мікалай Ляскоў, 1864).

Праўда, у сучаснай Расеі слова цивильный пэрыядычна ажывае як жарганізм — цяперашняе яго значэньне ‘прыстойны, якасны’ (магчыма, скарот ад цивилизованный): Этим летом, наконец, выбрались в Крым в цивильные места (відаць, калі яшчэ не пасьпелі зьнішчыць там такія месцы).

У расейскай ёсьць і германізм штатский ‘які на дзяржаўнай (невайсковай) службе’. Спачатку яго прывёз у Расею Пётар І у галяндзкай форме статский (засталася ў назвах расейскіх дзяржаўных чыноў). Зь цягам часу стаў азначаць проста „невайсковы і несьвятарскі“ — г. зн. як сынонім слова гражданский.

© Вася Ложкін
© Вася Ложкін

Характэрны выраз [тип/неизвестный/искусствовед] в штатском на беларускую мову звычайна перакладаем [...] у цывільным:

„...Літаратуразнаўцы ў цывільным выклікалі на размову маладых паэтаў і паэтак (У. Арлоў)

Пільныя беларускія юрысты і вайскоўцы

У галоўным слоўніку кароткай эпохі беларусізацыі — „Расійска-беларускім“ С. Некрашэвіча і М. Байкова (1928) — расейскае „гражданский“ правільна перадаецца двума беларускімі: грамадзянскі і цывільны.

Але, дзіва, у тыя ж гады ў профільным слоўніку Інстытуту беларускае культуры „Тэрміналёгія права“ (1927, уклаў Мікола Гуткоўскі) расейскаму тэрміну „гражданский“ дадзены толькі адзін беларускі адпаведнік — грамадзянскі. У крытычным разборы слоўніка правазнаўца Леў Акіншэвіч (Полымя. 1928. № 4) дакладна разьмежаваў карані:

Значэньне грамадзкасьці — тут трэба пакінуць тэрмін грамадзянскі“; ды значэньнепрыватнасьці тут мажліва ўзяць тэрмін цывільны“ ці „прыватны“.

А потым у беларускай юрыдычнай тэрміналёгіі наступіў доўгі застой — у пасьляваеннай БССР беларускую мову проста не пускалі ў суды і на юрфакі.

Прарыўное вяртаньне тэрміну цывільны адбылося ў 1990-я. „Юрыдычны энцыклапедычны слоўнік“ (1992) зафіксаваў цэлае гняздо словазлучэньняў: цывільнае права, цывільная справа... Цывільнае (прыватнае) права проціпастаўляецца крымінальнаму праву, рэгулюе дачыненьні паміж фізычнымі і юрыдычнымі асобамі. Настане пара, калі законы будуць прымацца па-беларуску — і называцца карэктна, ня калькай з расейскае мовы: Цывільны кодэкс. Так у слоўніку.

І беларускія вайскоўцы два розныя значэньні рас. „гражданский“ разьмяжоўваюць у беларускай мове па-вайсковаму строга:

„власти военные / гражданские“ — улады вайсковыя / цывільныя; „гражданский аэродром“ — цывільны аэрадром. Цывільная авіяцыя.

Але „гражданский (от гражданин)“ = грамадзянскі.

(„Расейска-беларускі вайсковы слоўнік“ Станіслава Судніка і Сяргея Чыслава, 1997)

Цісьне расейшчына

Зрэшты, у пасьляваенных „афіцыйных“ слоўніках беларускае мовы тэрмін цывільны ёсьць, ён мае значэньні ‘не вайсковы’, ‘не духоўнага званьня’ (сьвецкі, рас. „мирянин“). Вайсковы люд і люд цывільны / Вакзалы поўнілі сабой. (Колас). Здавалася б, нішто не перашкаджае захоўваць багацьце беларускае мовы — разьмяжоўваць „цывільных“ людзей і „грамадзянскія“ абавязкі.

Але блытаніна з расейскай мовы ўсё ж прыйшла. Слову грамадзянскі Тлумачальны слоўнік беларускай мовы прыпісвае два значэньні:

  1. Які мае адносіны да прававога становішча грамадзян у дзяржаве. Грамадзянскі кодэкс. Грамадзянскія правы. Грамадзянскія законы. / Накіраваны на карысць грамадства; уласцівы грамадзяніну. Грамадзянскі абавязак.
  2. Неваенны, цывільны. Ніхто пабочны сюды не заглядваў — грамадзянскаму насельніцтву ўвогуле было забаронена хадзіць у лес, а гітлераўцы баяліся. Няхай.

Другое значэньне проста сьпісана з расейскага слоўніка Ожэгава. Дый зь першым ня так усё проста, бо „грамадзянскі кодэкс“, як сказана вышэй, не стасуецца выключна грамадзян.

Цывільная абарона ад грамадзянскай вайны

У выніку расейскай інфільтрацыі цяпер бачым нямала тэрміналягічных спалучэньняў з прыметнікам грамадзянскі. Ці ўсе яны карэктныя?

„Грамадзянская абарона“ — не. Гэта сыстэма абароны цывільнага насельніцтва ад стыхійных бедаў і ваенных нягодаў. Яна і па-ўкраінску цивільна оборона, і па-ангельску civil defence / civil protection, і па-нямецку Zivilschutz, і па-сэрбску цивилна одбрана.

Грамадзянская паніхіда“ — не. Гэта калька расейскага выразу „гражданская панихида“ — антонім да паніхіды царкоўнай. Па-беларуску сьвецкае разьвітаньне, або і проста — урачыстае разьвітаньне.

Грамадзянскі шлюб — не. Сьвецкі, нецаркоўны шлюб (ня блытайма зь незарэгістраваным).

А вось вайнаграмадзянская, бо яна паміж грамадзянамі аднае дзяржавы, у тым ліку вайскоўцамі. У большасьці моваў выраз аналягічны: ням. Bürgerkrieg, польск. wojna domowa, чэск. občanská válka, літ. pilietinis karas... Праўда, па-ангельску ўсё ж civil war — рэха арыгінальнай лацінскай назвы bellumcivile (пра войны ў Рымскай рэспубліцы ў І ст. да н. э.).

„Гражданин, пройдёмте!“

Слова гражданин у расейскай мове — пазычаньне з царкоўнаславянскай, дзе яно азначала жыхара гораду (градъ — гражданинъ). На першы погляд, той жа зьмест і зрух сэмантыкі, што ў грэцкага πολίτης і лацінскага civis. Але за падобнымі словамі хаваецца зусім іншая палітычная гісторыя Расейскай дзяржавы, якая пайшла шляхамі, вельмі далёкімі ад эўрапейскіх нацыяў.

Помнік Кацярыне ІІ у Краснадары, Расея. Адкрыты ў 1907, разбураны бальшавікамі, адноўлены ў 1920-м
Помнік Кацярыне ІІ у Краснадары, Расея. Адкрыты ў 1907, разбураны бальшавікамі, адноўлены ў 1920-м

Калі расейская імпэратрыца Кацярына ІІ пісала свой „Наказ“ (1767) — інструкцыю да дзяржаўна-палітычнага ўладкаваньня Расеі — яна какетнічала перад эўрапейскімі, найперш францускімі вальнадумным мысьлярамі, паказвала — на словах! — знаёмства зь іхнымі ідэямі. Але атрымалася як заўсёды — усё абмежавалася фармальным калькаваньнем некалькіх тэрмінаў. Гражданин как объект трансляции государевой воли, — рэзюмуе зьмест гэтага паняцьця ў Кацярыны расейская дасьледніца Г. Дурынава (яе дысэртацыя прысьвечана эвалюцыі расейскіх тэрмінаў гражданин і общество​).

Слова гражданин у Кацярыны ІІ — банальны сынонім слова подданный, адрозна ад годнага францускага citoyen. Карацей, „гражданин, пройдёмте“, а зусім не „Aux armes, citoyens, Formez vos bataillons!“ — як пяецца ў Марсэльезе.

Нягледзячы на пазьнейшыя спробы расейскіх вальнадумных публіцыстаў напоўніць слова гражданин суб’ектнасьцю, яно так і засталося „тэрмінам для трэцяга чыну“, звычайным антонімам назваў вайсковага і духоўнага станаў. Таму і тэрмін гражданский у значэньні ‘невайсковы’ там прыжыўся і дагэтуль не выклікае некамфортных адчуваньняў.

Дарэчы, і ў савецкі час слова гражданин трымалі на нізкай ступені ярархіі: словам товарищ называлі толькі ідэйна правераных, а, скажам, насельнік Валадаркі товарищем быць ня мог, яго звалі выключна гражданином (і ён нікога товарищами ня меў права зваць — адсюль зварот „гражданин начальник“).

Сьледчы ізалятар №1 ГУУС на вуліцы Валадарскага, Менск
Сьледчы ізалятар №1 ГУУС на вуліцы Валадарскага, Менск

Цікава, што ў гісторыі беларускае мовы слова гражданка адыграла своеасаблівую ролю (таксама не зьвязаную з грамадзянскім абавязкам). „Наша ніва“ ў 1912 годзе вяла чытацкую дыскусію пра тое, каторую графіку выбраць — лацінку ці „гражданку“.

З чытацкае дыскусіі пра выбар графікі („гражданка“ ці лацінка). Наша ніва № 8, Вільня, 23 (7) лютага 1912 г.
З чытацкае дыскусіі пра выбар графікі („гражданка“ ці лацінка). Наша ніва № 8, Вільня, 23 (7) лютага 1912 г.

Так у Расеі з XVIII па ХХ стагодзьдзі называлі сьвецкія кірылічныя шрыфты — ад рас. „гражданский шрифт“, у процівагу царкоўным (першыя ўзоры ў Амстэрдаме вырабіў для Пятра І беларускі кнігадрукар Ільля Капіевіч-Капіеўскі).

Грамадзя́нін — у грамадзе

У нас палітычна адказнага падданага з часоў ВКЛ называлі абывацель (ці абываталь у спалянізаванай форме). Слова было яшчэ ў аўтараў ХІХ стагодзьдзя. Але ўжо ў нашаніўскай публіцыстыцы для асобы як суб’екта палітыкі выбіраецца слова грамадзя́нін — ад грамады́. Ці быў тут украінскі ўплыў, ці гэта сынхронны наватвор дзьвюх суседніх моваў — сказаць цяжка. Але ў кожным разе слова ўдалае, добра пачуваецца сярод аднакаранёвых: грамадзтва і грамадзянства, грамадзкі і грамадзянскі...

Адозва. 25 Сакавіка: Časapis Biełaruskich Studentaŭ. № 1. Vilnia, listapad 1936 h.
Адозва. 25 Сакавіка: Časapis Biełaruskich Studentaŭ. № 1. Vilnia, listapad 1936 h.

У рэвалюцыйнай атмасфэры слова імгненна заваёўвае прастору, што і фіксуюць першыя слоўнікі ХХ стагодзьдзя (найперш Максіма і Гаўрылы Гарэцкіх 1918 і 1920 гг.). Грамадзя́нін тут яшчэ мае сынонім — абывацель, а расейскім прыметнікам гражданский/штатский адпавядае беларускае цывільны.

Камісары перамаглі абывацеля зь мешчанінам

Зрэшты, слова абываталь/абывацель маргіналізавалася не без уплыву расейскае савецкае мовы. Там пасьля бальшавіцкай рэвалюцыі слова обыватель набыло значэньне ‘человек, лишенный общественного кругозора, с косными взглядами; человек, уклонившийся от классовых позиций пролетариата (презрит.). Падобна пацярпеў яшчэ адзін сацыёнім — мещанин (дарэчы, гэта ж беларусізм — ‘жыхар места’ = гораду). У савецкай ідэалягічнай публіцыстыцы „абывацеля“ (і „мешчаніна“) стыгматызавалі — але гэта чыста расейска-савецкае разуменьне сэмантыкі словаў, нават калі тэкст па-беларуску:

Ніводзін літаратар, калі ён сапраўдны грамадзянін, а не філістэр, не мешчанін і абывацель, ...не можа не ўспрыняць пастаўленую партыяй задачу як задачу свайго сумлення, не можа не ўзгадняць з ёю сваю творчую праграму“.

Але і мешчанін, і абывацель — нармальныя беларускія словы. Ня трэба ўпіхваць іх у расейскую матрыцу — як і словы грамадзянін і грамадзянскі.

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG