Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Клініка кітайскага дантыста. «Зямля пад белымі крыламі»


Мастацтвазнаўца Ізабэла Гатоўчыц

У сэрыі «Бібліятэка Свабоды» выходзіць новая кніга Зьмітра Бартосіка «Клініка кітайскага дантыста», напісаная на матэрыялах праграм «Вострая Брама» і «Падарожжы Свабоды» на Радыё Свабода. Папярэдняя кніга падарожжаў «Быў у пана верабейка гаварушчы…» (Бібліятэка Свабоды, 2016) прынесла аўтару прэміі Аляксандра і Марыі Стагановічаў (за непрыдуманую літаратуру), Алеся Адамовіча (Беларускага ПЭН-цэнтру) і Ежы Гедройця. Паводле кнігі быў пастаўлены спэктакль беларускага Свабоднага тэатру.

У жніўні мы публікуем фрагмэнты новай кнігі на сайце.

Замовіць кнігу можна ТУТ

«ЗЯМЛЯ ПАД БЕЛЫМІ КРЫЛАМІ»

Не магу ўявіць сабе чалавека, які б ня чуў гэтага Караткевічавага імя Беларусі. Розныя фэстывалі, турыстычныя маршруты, сайты, спартовыя каманды бяруць сабе назву ягонае кнігі, якая ў 1980-я для многіх стала адкрыцьцём.

«Я аб’ез­дзіў на Беларусі амаль усё. Няшмат засталося нават глухіх куткоў, дзе я не пабываў бы. Таму я насьмельваюся сказаць, што ведаю сваю краіну і яе лю­дзей».

Сорак гадоў таму безь «Зямлі пад белымі крыламі» дазнацца, наколькі Беларусь гістарычна і культурна багатая краіна, было проста немагчыма. Кніга Караткевіча стала альтэрнатывай нецікавым падручнікам «Гісторыі БССР». Але і нараджалася яна ва ўсіх сэнсах драматычна.

Аднойчы, будучы ў гасьцях у мастацтвазнаўцы Ізабэлы Гатоўчыц, я гартаў стары фотаальбом. Веснавы лес, пікнік, сям’я Караткевічаў — Ула­дзімер і Валянціна.

Пікнік у лесе
Пікнік у лесе

— Гэтыя фатаздымкі пахо­дзяць з часоў, калі Караткевіч працаваў над кніжкай «Зямля пад белымі крыламі», — камэнтавала спадарыня Ізабэла. — Вало­дзя перад тым, як прыступіў да працы над ёй, быў у стане такой дэпрэсіі, якая падштурхоўвала Валю шукаць нейкага ратунку. Яна разумела, што гэты ратунак можа быць зной­дзены толькі тады, калі Вало­дзя ся­дзе за працу. Аднак, як гэта бывае ў творчых асоб, Вало­дзя мучыўся новай кніжкай і быў вельмі некамфортны, ён нэрваваўся, ён мог разагнаць кампанію, якія ўвогуле любіў і часта зьбіраў дома. І Валя, якая была вельмі разумнай спадарожніцай Вало­дзі, пачала шукаць нейкі спосаб для Вало­дзі пабыць у а­дзіноце. А ў мяне былі сяброўкі ў бюро падарожжаў «Спутник», якому належаў пансіянат «Юность» на Менскім моры. Там быў зной­дзены пакой, і Вало­дзя мог месяц і нават больш там жыць. Па савецкіх нормах гэта не было дазволена. Аднак разумныя дзяўчаты прыйшлі на дапамогу, і такі пакой быў зьняты. Я памятаю, што ён быў на другім паверсе, вельмі маленькі. Там месьціўся толькі стол і ложак.

Валянціна Караткевіч і Ізабэла Гатоўчыц у канцы 1960-х працавалі ў Акадэміі навук, у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру. Тады акурат рыхтаваўся Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Група навукоўцаў на старым рафіку разьяжджала па ўсёй краіне, фіксуючы стан, у якім апынуліся ацалелыя храмы, ся­дзібы, палацы. Ула­дзімер Караткевіч ня мог не скарыстацца настолькі цікавым службовым становішчам сваёй жонкі.

— Ён вельмі часта езь­дзіў з намі ў экспэдыцыі і вельмі любіў гэтую справу, — кажа спадарыня Ізабэла. — Мы дасьледавалі кожнае мястэчка, кожную вёску. Мы езь­дзілі, каб зразумець, што ў нас засталося пасьля ўсіх разбурэньняў. Чым мы валодаем. Цудоўны быў час. Прыяжджаеш, абмераеш касьцёл ці царкву. Апішаш. А потым увечары хлопцы наловяць рыбы. Разьвядуць касьцёр. Сяляне па­дзеляцца хлебам. Жыцьцё было беднае. Мы па дарозе падбіралі кабет, якія ішлі з райцэнтраў. Як зараз памятаю, і­дзе басаногая, за сьпінай вузел з хлебам. Гэта яна езь­дзіла, каб адстаяць ноч у чарзе і купіць у запас хлеба. Мы такіх кабет падвозілі, а яны дзяліліся з намі хлебам. Мы, вядома, радаваліся. Бо часу стаяць у чарзе не было, а так у нас заўсёды быў хлеб.

КАСЬЦЁЛ СЛУЖЫЎ ЗА ПРЫБІРАЛЬНЮ

Са словаў спадарыні Ізабэлы я жыва ўяўляў сабе, наколькі гэта было рамантычна, хоць псавала часам рамантыку тое занядбаньне, у якім была на той час уся краіна, або, як тады казалі, рэспубліка.

— Начавалі ў хатах рэдка. Больш у гумне, на сене, на саломе. Жанчыны прынясуць малака, цыбулі. Простае, але насычанае жыцьцё. Бо ўвесь час мяняецца карціна перад вачыма. І ты увесь час прыяжджаеш да чагосьці прыгожага. Вядома, сумна было бачыць страшэнную запушчанасьць. Памятаю, у Ружанах стаім у самым цэнтры. Там бэкераўскі касьцёл. Ён закрыты як храм, аднак служыць мясцовым за прыбіральню. Такое відовішча — нажом па сэрцы. Аднак усё роўна гэта была маладосьць, па некалькі цікавых уражаньняў на дзень.

Аднаго разу на Лепельскім возеры Караткевіч пасварыўся зь мясцовым партыйным начальнікам. Скончылася тая сварка бойкай. Партыйны сакратар ня ведаў Караткевіча, але рыхтаваўся. Усё ж пісьменьнік! Зь Менску! Таму вырашыў прыняць, як прымалі функцыянэраў. Мясцовыя налавілі рыбы. На беразе было распаленае вогнішча, прынесьлі каньяк.

— Мы, галодныя як чэрці, расьселіся, — згадвае спадарыня Ізабэла. — І гэты партыйны бос разгаварыўся з Караткевічам: «Владимир Семёнович. А почему так получается? Я всю жизнь учился тому, что бога нет. А вы здесь ездите, какие-то церкви обмеряете». Караткевіч раптам узарваўся: «Гэта ж вы ўсё паўзрывалі ў Беларусі!» Тады сакратар усхапіўся і Караткевіча — загрудкі. Пачалося выясьненьне адносінаў. І вядро, у якім варылася юшка, абрынулася. Мы ле­дзь ня плакалі. Бо такі быў пах! Было чаканьне добрай вячэры. Адчуваньне сьвята на беразе возера. А тут юшка вылілася ў касьцёр і зашыпела. Валя зь цяжкасьцю расьцягнула двух мужыкоў. І мы паныла пайшлі на начлег. У нейкае гумно.

БЫЎ ЧАЛАВЕК ВЕЛЬМІ ГАРАЧЫ

Што за нявыхаванасьць сталічнага госьця? Яму і юшку на беразе возера, і каньяк. А ён у бойку лезе з гаспадаром… Даўно няма на сьве­це ні першага, ні другога. Сёньня Ружанскі касьцёл ды іншыя храмы стаяць прыбраныя, адда­дзеныя вернікам. Уявіць іх загаджанымі немагчыма. А Караткевіч гэтыя карціны бачыў штодня. Таму і стрымліваць сябе часам ня мог.

— Караткевіч быў вельмі гарачы чалавек. Калі стваралася такая сытуацыя, якая была супраць ягоных поглядаў на сьвет альбо супраць Беларусі, ён быў больш чым гарачы. Талерантнасьці не было.

Тым ня менш час паказвае, што і ў гарачнасьці менавіта ён, а не партыйны начальнік меў рацыю.

— Я памятаю, як Валя аднойчы, выкліканая да Станіслава Марцалева, які ўзначальваў інстытут, вярталася ад яго па калідоры Акадэміі і плакала. Бо выкінулі са Збору помнікаў Мерачоўшчыну. Ся­дзіба Касьцюшкі была ўся на той час расьцягнутая. Была толькі пара вянцоў на падмурку. Аднак Валя напісала артыкул. І дырэктар запатрабаваў выкінуць гэты тэкст. Бо пра Касьцюшку. І Валя заплакала. І я памятаю, як Караткевіч казаў: «Нічога. Прый­дзе некалі час. Калі бу­дзе і артыкул, і ся­дзіба». Ён суцяшаў так Валянціну.

СТРАЛЯЮ БЕЗ ПАПЯРЭДЖАНЬНЯ

Санаторый «Юность», Марскі корпус. Менскае мора.
Санаторый «Юность», Марскі корпус. Менскае мора.

Мы прыехалі са спадарыняй Ізабэлай у «Юность» такой самай сонечнай пагодай, якая была тут у траўні 1971-га.

— Кожную ня­дзелю мы з Валяй прыяж­джалі, каб прывезьці нейкія прадукты і правесьці ня­дзелю зь ім, — успамінала спадарыня Ізабэла. — І звычайна раніца гэтай ня­дзелі прахо­дзіла ў зьбіраньні смаржкоў, што Вало­дзя вельмі любіў. Гэта быў пачатак траўня. Вельмі прыгожы час. Любімыя грыбы Вало­дзі ўжо зьявіліся, і было іх многа. Ніхто не зьбіраў, акрамя Вало­дзі. І Вало­дзя так сур’ёзна ставіўся да зьбіраньня гэтых грыбоў, што, напрыклад, калі ты ў лесе аказваўся побач зь ім, Вало­дзя рабіўся вельмі сур’ёзны і вельмі страшна крычаў: калі хоць а­дзін пады­дзе бліжэй, чым на дзесяць мэтраў, — страляю без папярэджаньня. Многа пазьней я прачытала, што гэта вельмі нядобры грыб. Што яд са смаржкоў практычна не выво­дзіцца. Што іх есьці нельга. Але ён іх вельмі любіў.

Мы выйшлі з прылеску да корпусу «Юности». Спадарыня Ізабэла агле­дзелася.

— Такое адчуваньне, што тут не­дзе Караткевіч побач. Хоць тут папрыгажэла. Дарожкі зьявіліся. Мост на востраў. Сам будынак падрос. Яго надбудавалі?

Санаторый «Юность», Лясны корпус, Менскае мора
Санаторый «Юность», Лясны корпус, Менскае мора

Зразумела, што спадарыня Ізабэла, якая не была тут ад 1971 году, не пазнала мясцовасьць. У тыя часы высокага корпусу на беразе Менскага мора яшчэ не было. І сваю кнігу пра белыя крылы Караткевіч ствараў у старым корпусе, які цяпер называецца «Лясны». Да якога мы і накіраваліся.

Я спа­дзяваўся, што спадарыня Ізабэла ўспомніць, дзе ж быў той нумар, у якім жыў Караткевіч. Але мая спадарожніца не пазнала інтэр’еру. Гэта ня дзіва. Бо корпус неаднойчы рэканструявалі. У Ізабэлы Гатоўчыц ад той вясны засталося некалькі фатаздымкаў. Вось пакой Караткевіча. Пісьмовы стол каля вакна, масіўная попелка, аркушы паперы.

— Ён пісаў рукою. У яго такі почырк бісэрны. Я зь­дзіўляюся. Рукапіс напісаны амаль бяз правак. Вельмі чытэльны і ясны.

Фатастужка зафіксавала, чым пісьменьнік займаўся па-за пісаньнем. Жадаючы павесяліць жонку і сяброўку, ён з кансэрвавых бляшанак, пустых бутэлек ды кветак зрабіў выставу інсталяцыяў. Кожная інсталяцыя — гэта нечы партрэт. Для аўтапартрэту Караткевіч выбраў два прадметы. Маленькая шрубка і ржавыя краты.

— Гэта краты іржавыя, якія ён знайшоў на сьметніку. Прыцягнуў у нумар і зрабіў аўтапартрэт з дапамогай кратаў і шрубкі, якая ляжала за кратамі. Малюсенькая. Тады ў яго былі такія настроі, што маглі выклікаць такі аўтапартрэт… Ён ніколі не гаварыў, над чым ён працуе. Раскажы, а потым непрыемнасьці будуць.

ПАКАЯЦЦА ЗА МУЖА-НАЦЫЯНАЛІСТА

Падчас чарговага разгрому «навукоўцаў-нацыяналістаў» у Акадэміі навук Валянціну Караткевіч выклікалі ў парткам. І прамым тэкстам сказалі, што яна мусіць выйсьці на агульным партыйным схо­дзе і пакаяцца за мужа-нацыяналіста. Адмовісься — пэўна што страціш працу. Паго­дзісься — пой­дзеш насуперак годнасьці.

— Мы ішлі з Валяй дамоў, нам абе­дзьвюм было цяжка на душы. Бо незразумела было, які зрабіць выбар. Зразумела было, што нельга каяцца. І я кажу Валі: «Ведаеш што, Валя? Насупраць вас жыве Іван Антонавіч Брыль. Можа, трэба параіцца зь ім. Ён усё ж такі чалавек, які многа бачыў у сваім жыцьці. І пражыў намнога большае жыцьцё, чым Вало­дзя». І Валя пагаварыла з Іванам Антонавічам, і я добра памятаю, як Іван Антонавіч сказаў: «Валя. Ня ўздумайце толькі, што б там ні было, выйсьці і каяцца. Таму што Вы сабе потым гэтага не даруеце. Пагатоў Вам ніколі гэтага не даруе Вало­дзя».

Валянціна Караткевіч і Ізабэла Гатоўчыц
Валянціна Караткевіч і Ізабэла Гатоўчыц

Каб аднавіць атмасфэру пансіяняту «Юность» 1970-х, я пайшоў у ад­дзел кадраў. Але колішніх работнікаў у новым санаторыі ўжо не засталося. І нават маё паведамленьне, што ў іхных сьценах правёў плённы месяц Ула­дзімер Караткевіч, ствараючы адну з самых знакавых сваіх кніг, не абу­дзіла ніякай цікавасьці. Зь­дзіўленьне на маладых запудраных тварах выклікала толькі мая мова. Напэўна, цёткі ўпершыню пабачылі «нярускага» чалавека. Вось табе і 1970-я! Зьмя­ніліся фрызуры і касмэтыка на тварах. А ў астатнім усё тая ж савецкая падазронасьць і напруга. Мала­дзенькая супрацоўніца сказала, што гэтую кнігу яна ведае. Вось толькі ня памятае дакладна, хто яе напісаў, Янка Купала ці Якуб Колас. Можна было б паабурацца. Як можна ня ведаць самага папулярнага пісьменьніка? Але Караткевічу такое наўрад ці спадабалася б. Як і мэмарыяльны нумар у тым санаторыі. Ён не разьменьваўся на дробязі.

— Ёсьць такія лю­дзі, якім даецца шчасьце як мага раней зразумець, для чаго яны жывуць на сьвеце, — сказала спадарыня Ізабэла. — І Караткевіч быў менавіта такім чалавекам. Ён пакідаў уражаньне чалавека, які жыве жыцьцём нялёгкім, але з пачуцьцём годнасьці. Ён ніколі ня жаліўся. Ніколі не наракаў на жыцьцё. Калі было цяжка, калі не друкавалі, Караткевіч ніколі ня поўзаў і ніколі нічога не прасіў. Ён ня быў заклапочаны ўзнагародамі і пасадамі. Ён жыў сваім жыцьцём. І нягле­дзячы на тое, што ў жыцьці было нялёгка, ён быў чалавекам шчасьлівым. Бо ведаў, для чаго жыве. Гэта ж нямногім даецца, праўда?

Працяг будзе

Папярэднія публікацыі

Праз могілкі. Слова на дарогу

«А графаманаў трэба расстрэльваць»

«А нету никакой Белоруссии!»

Бедныя бабулькі паехалі на Польшчу

Хто прыдумаў літару Ў

Паэт і вэтэран НКВД

Дзе закапанае панскае золата

Сынтэз паганства і хрысьціянства

Асілак на дрэве

Гадаваўся «пры гарэлцы»

Невядомая Надзея

Дом творчасьці часоў Вялікага тэрору

Выкінуты «за непатрэбнасьцю» рай

Імя па маці

«Быў час, быў век, была эпоха…»

Стары Новы год у Каралішчавічах

Хто закончыў «школу наадварот»

Пад’езд старых кавалераў

Груша над дняпроўскаю стромаю

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG