Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Дарога да Курапатаў


Курапаты не належаць ні партыям, ні ўладам, ні царкве, ні міністэрству культуры, ні гісторыкам, ні журналістам, ні паэтам, ні археолягам. Гэты мы належым Курапатам.

***

Учора ўлада будуе паскудную Лінію Сталіна, заўтра абяцае пабудаваць храм у Курапатах. Улада шмат што робіць непасьлядоўна: будуе анкалягічны цэнтар і атамную станцыю, уводзіць бязьвізавы рэжым для замежнікаў і купляе сыстэму агульнага відэаназіраньня, арыштоўвае незалежнікаў і па-свойму незалежнасьць абараняе. Дзяржава ў Беларусі належыць уладзе, якую даўно ўжо не выбіраюць. Але чалавек, які тут жыве, выбірае, з чым ён пагаджаецца, супраць чаго пратэстуе.

***

Крыжы ў Курапатах — ляканічны і магутны мэмарыял. Ён зьявіўся ня сам па сабе, а дзякуючы намаганьням перш за ўсё Кансэрватыўна-Хрысьціянскай партыі БНФ. Гэта безумоўная заслуга.

Ніхто ня мае манаполію на памяць. Прыватызацыя ці нацыяналізацыя памяці заўсёды азначае ўзурпацыю.

***

Кажуць, цяпер актывісты хочуць памяняць драўляныя крыжы на мэталічныя, бо драўляныя псуюцца, занепадаюць. Для мэталічных трэба будзе капаць ямкі, везьці цэмэнт, пясок і ваду, рабіць рошчыну, заліваць падмурак. Конкурс на форму, памеры, колер, матэрыял новых крыжоў ніхто не абвяшчаў, мастакі і архітэктары невядомыя, крыніцы фінансаваньня таямнічыя... А старыя крыжы куды — на звалку, на дровы?..

***

Зянон Пазьняк агучыў ідэю «Сьцяны памяці», дзе былі б напісаныя імёны ўсіх загінулых. На Радыё Свабода мы такую сьцяну зрабілі ў 2013 годзе: гэта «Картатэка Сталіна», дзе названыя больш за 60 тысячаў імёнаў ахвяраў. Сяргей Дубавец працаваў з матэрыяламі, здабытымі сябрамі «Мартыралёгу Беларусі», каля дзесяці гадоў, і, нарэшце, кожны можа адшукаць сваіх — дастаткова назваць імя. Гэтая Сьцяна працягвае расьці.

***

У сярэдзіне 1990-х у кніжцы «За кіпучай чэкісцкай работай» я апублікаваў імёны 188 «курапатчыкаў» — супрацоўнікаў НКВД. Некаторыя, дарэчы, самі скончылі ў Курапатах. Але справа ня ў тым, каго пісаць на сьцяне, каго не — разабрацца можна, было б жаданьне. З усяго сьпісу сын толькі аднаго чалавека зьвярнуўся да мяне з пратэстам — маўляў, бацька быў шафёрам, не страляў. Астатнія маўчалі — салідарызаваліся з аўтарам, было сорамна, іх не абыходзіла?.. Курапаты трэба абараняць ад апошніх.

***

А дзе «Сьцяну памяці» будаваць — у Курапацкім лесе? Як агароджу? Ці спачатку дачакацца адкрыцьця архіваў, каб стварыць поўны сьпіс? У любым выпадку — гэта не самадзейная праца, а дзяржаўная або валянтэрская, але пад кантролем грамадзкасьці.

На пачатку 1990-х на камісіі Вярхоўнага Савету ў справе ахвяраў рэпрэсій (была такая, на чале быў генэрал МУС Піскароў, намесьнікам генэрал КДБ Лавіцкі), я на прамілы Бог прасіў не чакаць вынікаў новых конкурсаў, а пабудаваць у Курапатах агароджу, як прынята на вясковых могілках па ўсёй Беларусі. Мастак Васіль Шаранговіч, таксама сябра камісіі, адказаў — гэта ж праект трэба спачатку зрабіць, ацаніць, мінімум паўгода... Чвэрць стагодзьдзя прайшло. Вясковы дзядзька зрабіў бы за тыдзень.

***

Магчымасьці давесьці Курапаты да ладу былі на пачатку 1990-х. Мы зь Міхаілам Жданоўскім зрабілі дакумэнтальны фільм «Дарога на Курапаты», і ён быў нават адзначаны Дзяржаўнай прэміяй, паказвалі па ўсім сьвеце. Было акно магчымасьці — чаго не хапіла? Сілаў, часу, разуменьня?.. І першага, і другога, і трэцяга.

Трэба прызнаць, што Курапаты і аб’ядноўвалі, і дзялілі грамадзтва. І ня толькі на ўладу і апазыцыю. Падзелы зайшлі так далёка, што розныя групы пачалі прэтэндаваць на Курапаты як на сваю ўласнасьць: толькі мы любім і помнім правільна, а вам забараняем нават прыходзіць.

***

Беларусы ня першыя і не адзіныя ў сьвеце, хто сутыкаецца з балючай праблемай гістарычнага зла і пакараньня. Гэта агульначалавечая праблема, якая вырашаецца на індывідуальным узроўні цалкам толькі ў сфэры рэлігіі ці, наадварот, асабістай помсты, а на грамадзкім узроўні вырашаецца толькі часткова — праз вывучэньне, ушанаваньне ахвяраў, асуджэньне катаў, стварэньне мэханізмаў, якія не дапускаюць паўтарэньня зла. Або дапускаюць.

***

Сьвятлана Алексіевіч сказала, што калі страцім Курапаты — страцім усё. Васіль Быкаў у інтэрвію мне казаў, што Курапаты страціць ужо немагчыма. Думаю, што мы насамрэч гаворым не пра Курапаты, а пра саміх сябе.

***

Ну, дапусьцім, на просьбы працоўных вырыюць велізарны катлаван і пабудуюць там басэйн або штучнае возера. Як у Маскве на месцы храма Хрыста-Збаўцы. І дзе той басэйн?..

***

Беларусы ва ўладзе і ў апазыцыі ня любяць і баяцца кампрамісаў. Гэта прыкмета слабасьці. Яе прычыны ў неадукаванасьці, нізкай культуры, лінейным мысьленьні, прэтэнзіі на ісьціну, асабістых крыўдах, інтарэсах, амбіцыях... Тых, хто здольны быў знаходзіць кампрамісы, у Беларусі лёгка перамаглі зацятыя асобы. Дзеля справядлівасьці — так ня толькі ў Беларусі. Але нічога добрага з гэтага нідзе не было і ня будзе.

Мёртвым не баліць. Быкаў пісаў гэта і пра Курапаты. З жывымі складаней. Што рабіць з капліцай, з камсамольскімі суботнікамі? Зноў заклікаць самаахвярную моладзь на абарону, пад колы, пад дубінкі, за краты? А калі ўлады ўсё ж паставяць капліцу — што рабіць тым, хто супраць: разбураць, апаганьваць, абыходзіць бокам? Або скарыстаць магчымасьць для мэмарыялізацыі: замацаваць ахоўную зону, статус помніка, праводзіць свае экскурсіі, настойваць на далейшых кроках?..

***

Памятаю, як у 2001 годзе пазванілі зь Менску — праз Курапаты будуюць дарогу. Я папрасіў адразу паслаць рэпарцёра, і наступныя восем месяцаў журналісты Свабоды кожны дзень былі ў Курапатах. Выйшла ўнікальная кніга аднаго рэпартажу «Дарога праз Курапаты», Ганна Соўсь атрымала ад Пэн-цэнтру прэмію імя Алеся Адамовіча. А сёлета, ужо з другога боку той самай дарогі, новыя абаронцы дзякавалі Галіне Абакунчык: «Мы баронім Курапаты, „Свабода“ бароніць нас».

Што б і як бы там не было наперадзе — «Свабода» там будзе.

***

Як бы я бачыў мэмарыял у Курапатах? Алея крыжоў. Магчыма, капліца. Можа, сьцяна зь імёнамі. А побач, там дзе цяпер поле — цэнтар нацыянальнай памяці. З музэйнай экспазыцыяй, з відэазаляй, з дасьледчым інстытутам, бібліятэкай, інфармацыйным цэнтрам са зьвесткамі пра ўсе дзясяткі малых і вялікіх Курапатаў з усёй Беларусі.

***

Праблема мэмарыялізацыі Курапатаў вырашальная. Але, баюся, ня сёньня, не цяперашнім пакаленьнем, якое ніяк ня вырашыць, што такое свабода і што зь ёй рабіць.

***

Пясок гісторыі засыпае мінулае, і яно зьнікае, здаецца, назаўсёды. Але вецер пераменаў адкрывае забытыя падзеі, і іх праўда і крыўда клічуць сваіх абаронцаў. І яны заўсёды прыходзяць. Бо яны такія, і ніхто з гэтым ніколі нічога ня зробіць.

Аляксандар Лукашук — сябар «Камітэту 58» — «Мартыралёгу Беларусі», член камісіі Вярхоўнага Савету ХІІ скліканьня па правах ахвяраў палітычных рэпрэсій, аўтар кніг «Зьдзек», «За кіпучай чэкісцкай работай», «Філістовіч. Вяртаньне нацыяналіста» і інш., аўтар сцэнару дакумэнтальнага фільму «Дарога на Курапаты». На Радыё Свабода ад 1993 г.

Глядзець камэнтары (3)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG